Alergiczny nieżyt nosa (ANN), zwany potocznie katarem siennym lub katarem alergicznym, to zapalenie błony śluzowej nosa wywołane przez alergeny wziewne, np. pyłki roślin czy roztocze kurzu domowego. ANN charakteryzuje się m.in. wodnistym katarem, zatkaniem oraz swędzeniem nosa i kichaniem. Leczenie kataru alergicznego polega na unikaniu alergenów, płukaniu nosa, stosowaniu leków i/lub na tzw. odczulaniu. Sprawdź, co pomaga na katar sienny.
Co to jest alergiczny nieżyt nosa (katar alergiczny, katar sienny)?
Alergiczny nieżyt nosa to zapalenie błony śluzowej nosa, wywołane przez nieprawidłową i nadmierną reakcję układu odpornościowego na obecność alergenów wziewnych (substancji uczulających, które są nieszkodliwe dla osób zdrowych). ANN cechuje się kichaniem, spływaniem wydzieliny z nosa lub po tylnej ścianie gardła oraz zatkaniem i swędzeniem nosa.
Alergiczny nieżyt nosa jest poważnym, rosnącym problemem zdrowotnym. Obecnie dotyka 20-30% dorosłych i 40% dzieci. Choroba występuje częściej u mieszkańców miast niż wsi. Nieleczony katar alergiczny ma wpływ na obniżenie jakości życia, zaburzenia snu oraz pogorszenie wyników w nauce lub w pracy. Może również prowadzić do chorób współistniejących, np. do astmy.
Rodzaje kataru alergicznego
Lekarze stosują kilka klasyfikacji ANN. Biorąc pod uwagę czas utrzymywania się objawów, wyróżniają przewlekły alergiczny nieżyt nosa (trwający ponad 4 dni w tygodniu, dłużej niż 4 tygodnie) oraz okresowy ANN, który nie spełnia tych kryteriów. Wziąwszy pod uwagę nasilenie objawów, katar alergiczny dzieli się na łagodny, umiarkowany lub ciężki.
W polskiej literaturze medycznej często używany jest także podział ANN na sezonowy (wywołany przez alergeny sezonowe, np. pyłki traw, drzew czy chwastów) i całoroczny (wywołany przez alergeny całoroczne, np. roztocze kurzu domowego).
Jakie są przyczyny kataru alergicznego?
Alergiczny nieżyt nosa wynika z nieprawidłowej i nadmiernej reakcji układu odpornościowego (immunologicznego) na obecność alergenów wziewnych. Na skutek kontaktu z tymi alergenami komórki zapalne organizmu chorego wytwarzają skierowane przeciwko nim przeciwciała – immunoglobuliny klasy E (IgE).
Ryzyko wystąpienia alergicznego nieżytu nosa u danej osoby jest większe, jeśli chorowała ona wcześniej na inne schorzenie alergiczne (np. na alergię pokarmową) lub jeśli ktoś z jej bliskiej rodziny (rodzice, rodzeństwo) skarżył się na ANN.
Za wystąpienie ANN odpowiadają alergeny, takie jak m.in.:
- pyłki roślin wiatropylnych – traw i zbóż, niektórych drzew (np. brzozy, olchy / olszy, leszczyny, dębu, jesionu czy grabu) oraz chwastów (np. bylicy, komosy, babki, pokrzywy i ambrozji);
- grzyby pleśniowe (Alternaria, Cladosporium);
- roztocze kurzu domowego i roztocze magazynowe;
- naskórek, wydzieliny (m.in. ślina, mocz) i sierść zwierząt domowych, np. kota, psa, gryzoni;
- inne (m.in. karaluchy, tzw. fikus, enzymy bakteryjne stosowane w produkcji mydła i pozostałych detergentów, formaldehyd czy lateks).
Objawy alergii mogą się nasilać z powodu zanieczyszczeń powietrza (w tym dymu tytoniowego), mimo że nie są one bezpośrednio odpowiedzialne za wystąpienie dolegliwości.
Katar sienny a alergia pokarmowa
Przyczynami wystąpienia kataru alergicznego mogą być również alergeny pokarmowe. Wynika to z faktu, że pomiędzy alergenami wziewnymi i pokarmowymi mogą występować tzw. reakcje krzyżowe, związane z podobieństwem w budowie zawartych w nich alergenów. Przykładem krzyżowej reakcji alergicznej jest pojawienie się objawów chorobowych (w tym np. kataru siennego) po zjedzeniu surowego jabłka przez osobę uczuloną na pyłek brzozy.
Jakie są objawy kataru siennego?
Osoby z alergicznym nieżytem nosa skarżą się głównie na katar, kichanie (kichanie alergiczne często jest napadowe), zatkanie nosa, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła i przewlekły kaszel. Kolejnym objawem ANN może być świąd nosa, uszu, podniebienia lub gardła. Niekiedy pojawiają się też zaburzenia węchu lub jego utrata.
Ponadto ANN może się objawiać niewielkim wzrostem temperatury ciała, światłowstrętem czy bólem głowy. W niektórych przypadkach katar alergiczny prowadzi do zaburzeń snu, chrapania, zmęczenia i problemów z koncentracją. Część chorych może mieć również trudności z wykonywaniem czynności codziennych, uczeniem się lub pracą czy uprawianiem sportu.
U pacjentów z katarem alergicznym często występuje też:
- alergiczne zapalenie spojówek (do jego objawów zalicza się m.in. swędzenie, łzawienie, zaczerwienienie oczu czy obrzęk powiek);
- kaszel;
- niedrożność trąbki słuchowej (Eustachiusza);
- przewlekłe zapalenie zatok.
Kiedy objawy ANN są najbardziej dokuczliwe?
Nasilenie objawów kataru alergicznego zależy od wielu czynników i może się zmieniać w czasie. Dla sezonowego kataru siennego, który najczęściej wynika z uczulenia na pyłki roślin, charakterystyczne jest pojawianie się objawów niedługo po kontakcie z alergenami i co roku o podobnej porze. Dolegliwości są bardziej uciążliwe w suche, wietrzne, upalne dni, a zmniejszają się np. po deszczu czy po zakończeniu okresu kwitnienia uczulających roślin.
W całorocznym ANN objawy są zwykle mniej nasilone. Nie cechuje ich sezonowość, bo odpowiadają za nie alergeny, które stale znajdują się w bliskim otoczeniu chorego (np. pleśnie, sierść zwierząt domowych czy roztocze kurzu domowego). Objawy tego ostatniego uczulenia trwają zazwyczaj przez cały rok, a ich zaostrzenia obserwuje się od kwietnia do maja i od września do października.
Powikłania kataru alergicznego
Alergiczny nieżyt nosa, zwłaszcza przewlekły, może prowadzić do powikłań.
Zalicza się do nich choroby, takie jak np.:
- przewlekłe zapalenie zatok (w tym z polipami nosa);
- przerost migdałków gardłowych;
- dysfunkcja trąbki słuchowej (Eustachiusza).
ANN zwiększa też ryzyko rozwoju astmy, a w przypadku ich współistnienia może pogorszyć jej przebieg.
Do konsekwencji alergicznego nieżytu nosa należą także m.in.:
- wysiękowe zapalenie ucha środkowego;
- uporczywy kaszel;
- eozynofilowe zapalenie przełyku.
Diagnostyka kataru alergicznego
Lekarz rozpoznaje alergiczny nieżyt nosa na podstawie dokładnego wywiadu i badania fizykalnego. Diagnozę można potwierdzić za pomocą skórnych testów alergicznych, badania krwi na obecność przeciwciał klasy IgE swoistych dla poszczególnych alergenów lub nowoczesnych badań molekularnych (w Centrum Medycznym MML przeprowadzamy dwa ostatnie typy testów).
U niektórych osób, w celu wykluczenia (lub potwierdzenia) innych chorób, bywa też konieczne wykonanie rynoskopii przedniej i endoskopii nosa oraz badań dodatkowych, takich jak np.:
- badanie cytologiczne wymazu z nosa;
- badanie drożności nosa;
- TK lub MR nosa i zatok przynosowych;
- spirometria.
Diagnostyką i leczeniem alergicznego nieżytu nosa zajmuje się alergolog. W przypadku niektórych pacjentów może zaistnieć potrzeba konsultacji z innymi specjalistami, np. laryngologiem czy okulistą.
Jak wygląda leczenie kataru siennego?
W leczeniu alergicznego nieżytu nosa wykorzystywane są zarówno metody niefarmakologiczne, jak i farmakoterapia. Postępowanie niefarmakologiczne polega na unikaniu alergenów oraz na płukaniu nosa, np. z wykorzystaniem roztworu soli fizjologicznej lub wody morskiej.
W farmakoterapii stosowane są preparaty łagodzące objawy i przeciwzapalne. Zależnie od dolegliwości leki przyjmuje się sezonowo lub stale. Mogą one mieć postać donosową lub doustną. W przypadku stosowania donosowych glikokortykosteroidów znaczenie ma technika aplikacji.
Uzupełnieniem lub alternatywą dla leczenia farmakologicznego może być immunoterapia swoista. To tzw. odczulanie jest jedyną metodą leczenia przyczynowego alergii.
W powikłanych przypadkach alergicznego nieżytu nosa, kiedy wcześniej opisane metody nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, rozwiązaniem może być leczenie chirurgiczne.
Na czym polega unikanie alergenów?
Narażenie na pyłki roślin czy zarodniki grzybów pleśniowych zewnątrzdomowych można zmniejszyć dzięki podjęciu w czasie ich kwitnienia i zarodnikowania działań, takich jak np.:
- ograniczenie przebywania na świeżym powietrzu;
- spacerowanie po deszczu lub wieczorem;
- zamykanie okien w mieszkaniu i podczas jazdy samochodem;
- zastosowanie filtrów przeciwpyłkowych w samochodzie;
- noszenie okularów i maski ochronnej;
- mycie twarzy i włosów oraz zmiana ubrania po przyjściu do domu;
- stosowanie oczyszczaczy powietrza.
Do środków ograniczających narażenie na alergeny pleśni wewnątrzdomowych należą:
- sprzątanie z użyciem środków grzybobójczych;
- osuszanie powietrza do poziomu poniżej 50%;
- unikanie zawilgocenia domu, szybkie osuszanie plam, wycieków itp.;
- stosowanie wysokosprawnych filtrów HEPA.
Sposobem na unikanie alergenów roztocza kurzu domowego jest m.in.:
- usunięcie z domu przedmiotów gromadzących kurz;
- stosowanie pościeli z materiału nieprzepuszczalnego dla roztoczy;
- regularne pranie pościeli w temperaturze powyżej 55 st. C lub niższej, ale z dodatkiem środków roztoczobójczych;
- wykorzystywanie odkurzacza z filtrem HEPA;
- stosowanie oczyszczacza powietrza;
- utrzymywanie w domu wilgotności względnej poniżej 50%;
- stosowanie środków roztoczobójczych.
Osobom z uczuleniem na alergeny zwierząt domowych zaleca się oddanie pupila. Jeśli to nie jest możliwe, ekspozycję na czynniki uczulające można zmniejszyć m.in. poprzez stosowanie filtrów HEPA oraz innych metod unikania roztoczy, zmywanie ścian (alergeny zwierząt domowych są lepkie) oraz ograniczenie dostępu zwierzęcia do sypialni.
Co pomaga na katar sienny?
W leczeniu farmakologicznym kataru alergicznego wykorzystywane są:
- glikokortykosteroidy donosowe;
- doustne lub donosowe leki przeciwhistaminowe;
- preparaty z grupy antagonistów receptora leukotrienowego;
- leki z grupy kromonów.
Okresowo, krótkotrwale można też sięgnąć po leki obkurczające naczynia krwionośne błony śluzowej nosa. Należy pamiętać, że donosowych leków z tej grupy nie powinno się stosować dłużej niż tydzień.
Jeśli unikanie alergenów i farmakoterapia nie przynoszą efektów, stosowana jest immunoterapia alergenowa. Polega ona na przyjmowaniu zwiększających się dawek alergenu w postaci zastrzyków, kropli lub tabletek podjęzykowych. U większości chorych „odczulanie” prowadzi do zmniejszenia nasilenia objawów chorobowych lub do ich ustąpienia.
U niektórych chorych z przewlekłym alergicznym nieżytem nosa, po wyczerpaniu możliwości leczenia zachowawczego, konieczne jest leczenie chirurgiczne.
Najczęściej wymagają go osoby, u których występują problemy, takie jak:
- powikłania alergicznego nieżytu nosa (polipy nosa, przewlekłe zapalenie zatok przynosowych);
- przerost małżowiny nosowej dolnej;
- skrzywienie przegrody nosowej.
Obecnie u niektórych pacjentów stosuje się także nowoczesne leczenie biologiczne.
Czy katarowi siennemu można zapobiec?
Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia alergicznego nieżytu nosa, specjaliści zalecają kobietom w ciąży i dzieciom unikanie dymu tytoniowego. Dodatkowo rekomendowane jest karmienie piersią przez pierwsze 4–6 miesięcy życia dziecka. Co prawda wpływ naturalnego karmienia na zapobieganie katarowi alergicznemu jest niepewny, ale karmienie piersią zaleca się z uwagi na wiele innych znanych korzyści. Dodatkowo rekomendowane jest ograniczenie kontaktu z alergenami zawodowymi (występującymi w miejscu pracy). Wiadomo również, że zastosowanie immunoterapii alergenowej zmniejsza ryzyko pojawienia się alergii na kolejne alergeny wziewne oraz ryzyko rozwoju astmy.
Specjaliści nie zalecają jednak stosowania diety eliminacyjnej przez kobiety w ciąży i karmiące piersią ani unikania alergenów zwierząt domowych w celu zapobiegania alergii u zdrowych dzieci należących do grupy ryzyka.
Autor i opieka merytoryczna – Lek. Elżbieta Idczak-Nowicka
